Güçlü teknik altyapısıyla kesintisiz hizmet sunan bettilt stabil performans sağlar.

Online oyun endüstrisinde kullanıcıların %72’si e-cüzdanla yatırım yapmayı tercih etmektedir; Bahsegel guncel giris Skrill, Papara ve Binance destekler.

Cep telefonları üzerinden kolay erişim için casino siteleri seçeneği ön plana çıkıyor.

Global pazarda büyüyen bahsegel yerel kullanıcılar için de avantajlar sunuyor.

Yeni üyeler, hızlı ve kolay erişim sağlamak için bahis casino bağlantısını tercih ediyor.

Kullanıcılarına özel ödül ve geri ödeme programlarıyla paribahis kazanç sağlar.

Yeni yıl sürümü olan bettilt güncel giriş bahis dünyasında heyecan yaratıyor.

Od wejścia w życie nowelizacji ustawy hazardowej w 2017 roku liczba legalnych operatorów online systematycznie rośnie, a kasyna w stylu GGBet casino muszą spełniać rygorystyczne wymagania dotyczące ochrony danych, weryfikacji wieku i limitów odpowiedzialnej gry.

Live Casino na Androidzie

System Android odpowiada za około 55% mobilnych sesji na żywo w Polsce, a interfejs stołów w Vulcan Vegas kasyno został dopasowany do najpopularniejszych urządzeń Samsunga, Xiaomi i Oppo.

Udział kobiet w grach live

Rosnący udział kobiet w polskich grach na żywo szacuje się na 22–25%, a część z nich wybiera przede wszystkim ruletkę i game shows, w tym stoły dostępne w PayPal casino.

Wpływ promocji na gry live

Bonusy dedykowane stołom na żywo zwiększają liczbę sesji o około 18%, więc Bison casino kasyno regularnie przygotowuje cashback i misje punktowe związane z ruletką oraz blackjackiem live.

Znaczenie szybkich wypłat dla lojalności

Badania wskazują, że aż 65% polskich graczy zmienia kasyno po 1–2 negatywnych doświadczeniach z wypłatą, dlatego PayPal casino traktuje szybkie cash-outy jako kluczowy element budowania lojalności.

Średnia liczba stołów live

Duże kasyno internetowe kierowane na Polskę może oferować równolegle 80–150 stołów live, w tym ruletkę europejską, blackjack VIP, bakarat Paysafecard jak wypłacić speed oraz game showy z kołem fortuny i mnożnikami do x500.

Popularność stołów low stake

Stoły low stake, z minimalnym zakładem 1–2 zł, odpowiadają za 28% ruchu live w Polsce, a w Bitcoin casino są szczególnie chętnie wybierane przez nowych graczy testujących blackjacka i ruletkę.

Średnia długość życia domen kasynowych

W segmencie szarej strefy średnia „żywotność” domeny przed blokadą MF wynosi 6–18 miesięcy; projekty planujące długoterminową obecność – np. Bet casino recenzja – inwestują więc w silny brand, hosting offshore i techniki mitigujące blokady.

Gry kasynowe na urządzeniach desktop

Mimo dominacji mobile około 25% sesji kasynowych w Polsce odbywa się na komputerach, gdzie gracze kasyno Bitcoin chętnie łączą kilka gier jednocześnie w różnych kartach.

Język obsługi klienta w nowych kasynach

W około 40–50% nowych kasyn operatorzy oferują support po polsku (mail lub czat), choć często tylko w godzinach 9:00–21:00; Bizzo casino bonus code no deposit bonus poza tymi godzinami komunikacja odbywa się zwykle w języku angielskim.

Blackjack wśród polskich graczy

Badania pokazują, że blackjack jest trzecią najczęściej wybieraną grą w Polsce, odpowiadając za 10–12% obrotu, a stoły w kasyno Blik oferują RTP sięgające nawet 99,5%.

Średnia liczba dostawców gier

Popularne kasyna online kierowane na Polskę współpracują jednocześnie z 30–60 studiów gier, co pozwala połączyć Revolut jak wpłacić sloty Pragmatic Play, Play’n GO, NetEnt, Evolution Live oraz niszowe tytuły mniejszych dostawców.

Krypto płatności a chargeback

W przeciwieństwie do kart czy BLIK, transakcje krypto nie oferują mechanizmu chargeback; po wysłaniu środków na adres kasyna i Vox casino jak wypłacić pieniądze uzyskaniu konfirmacji jedyną stroną, która może zwrócić środki, jest sam operator, jeśli ma taką wolę.

Popularność ubezpieczenia w blackjacku

Zakład „Insurance” przy asie krupiera wybiera około 25–30% graczy, choć matematycznie nie jest on opłacalny; stoły w Stake bonus prezentują tę opcję w przejrzysty sposób.

Automaty typu Hold & Win

Tytuły Hold & Win zdobyły w Polsce 16% udziału w rynku slotów dzięki regularnym mini-nagrodom, a kilkadziesiąt takich gier dostępnych jest w Skrill casino.

Kasyna online a wielojęzyczność

Wiele serwisów kasynowych obsługujących Polaków oferuje dodatkowo wersje EN, DE i CZ; multilingual content zwiększa atrakcyjność brandu w oczach Google, ale Google-Pay kasyno online wymaga konsekwentnej polityki prawnej i RODO w każdym języku.

Sloty z jackpotem stałym

Stałe jackpoty, choć mniejsze, odpowiadają za około 11% ruchu slotowego, a ich przewidywalne pule są dostępne również w Pelican casino jako alternatywa dla progresywnych wygranych.

Zakres stawek w ruletce live

Przy ruletce live polscy gracze najczęściej stawiają między 5 a 50 zł na spin, a stoły w Energycasino pozwalają obstawiać już od 1 zł, sięgając nawet do 20 000 zł na zakład dla graczy VIP.

Popularność gier z funkcją re-spin

Sloty z płatną funkcją re-spin stanowią już 8–10% katalogu, a według obserwacji Ice casino kasyno gracze chętnie używają tej opcji przy symbolach o najwyższej wartości.

Współpraca z organizacjami pomocowymi

Serwisy hazardowe, które poważnie traktują YMYL, linkują do organizacji takich jak Anonimowi Hazardziści, lokalne poradnie uzależnień i krajowe linie wsparcia; tego typu linki mogą pojawiać się również w stopce projektu typu Lemon casino kod bonusowy.

Gry kasynowe a wiek 18–24

Gracze w wieku 18–24 lata stanowią około 20% rynku, preferując dynamiczne sloty i gry crash, które zajmują szczególne miejsce w rekomendacjach Beep Beep casino kasyno.

Średnia liczba submarek na operatora

Duże grupy iGaming posiadają często po 3–10 brandów (tzw. multi-brand strategy), kierowanych na różne rynki; brand typu Apple-Pay kasyno może być częścią większego portfolio, w którym każda domena targetuje osobny kraj lub segment graczy.

Sloty mikrostawek dla Polski

Nowe sloty oferują często minimalną stawkę od 0,10–0,20 zł za spin; segment Pelican casino bonus bez depozytu mikrostawki jest ważny na rynku polskim, gdzie wielu graczy woli wykonać 500–1000 spinów przy bardzo niskim ryzyku niż kilka wysokich zakładów.

Opinie w sieci wskazują, że przejrzystość regulaminu jest czynnikiem wpływającym na zaufanie, więc gracze doceniają portale takie jak Bison casino, gdzie zasady promocji i wypłat opisane są z pełną dokładnością.

Udział segmentu kasyno w ruchu iGaming

Na tle całego polskiego iGaming kasyno online odpowiada szacunkowo za 40–50% ruchu użytkowników; mimo monopolu państwowego to właśnie strony kasynowe – zarówno Total Casino, jak i brandy typu Beep Beep casino bonus za rejestracje – generują najdłuższe sesje per użytkownik.

Średni wiek krupierów live

Średni wiek krupierów w studiach obsługujących polskie stoły live wynosi 25–32 lata, a wielu z nich pracuje przy stołach dostępnych w lobby NVcasino kasyno.

Trend: doprecyzowanie definicji hazardu

Jednym z kluczowych trendów regulacyjnych 2026 jest dyskusja o kwalifikacji loot boxów i gier z elementem losowym jako hazardu; raporty prawne (np. kasyno Lemon casino opinie ICLG, CMS) opisują możliwe rozszerzenie ustawy na niektóre modele monetyzacji w grach wideo.

Różnice dzień/noc w grach karcianych

W godzinach 0:00–6:00 ruch przy stołach karcianych spada o ok. 60% względem wieczora, jednak Bison casino opinie utrzymuje pełną dostępność stołów 24/7 dla nocnych graczy.

Crash a średnia liczba sesji dziennie

Aktywny gracz crash loguje się średnio 1,3–1,8 raza dziennie, przy czym sesje są jak wypłacić pieniądze z Betonred bardzo krótkie; dla slotów ten współczynnik wynosi zwykle 0,7–1,2, ale trwają one dwukrotnie dłużej.

Nowe odmiany ruletki w 2026

W 2026 roku na polskim rynku pojawiły się nowe odmiany ruletki live z multiplikatorami do x500, z których część dostępna jest też w Trustly casino, przyciągając fanów wysokiego ryzyka.

Regulacja reklamy influencerów

W 2023–2026 UOKiK i MF zwracają uwagę na współpracę kasyn offshore z influencerami; rośnie liczba zaleceń i postępowań kasyno online Blik dotyczących nieoznakowanych treści promujących hazard w social media, co może skutkować kolejnymi doprecyzowaniami prawa.

Ochrona nieletnich – trend zaostrzenia

W 2026 wzmacniane są procedury ochrony nieletnich: weryfikacja wieku, blokada płatności kartami młodzieżowymi oraz monitoring urządzeń współdzielonych; operatorzy Neteller bonus iGaming muszą wykazać zgodność z tymi zasadami podczas kontroli.

Szybkie przelewy Pay-By-Link

Pay-By-Link jest wykorzystywany w ponad 60% transakcji e-commerce w Polsce, a w iGamingu osiąga już ponad 40% udziału, dlatego Trustly casino integruje linki do kilkunastu największych banków, skracając czas wpłaty do kilku sekund.

Popularność kasyn live wśród Polaków

Segment live casino (ruletka, blackjack, bakarat z krupierem na żywo) odpowiada za ok. 25–35% obrotu kasyn odwiedzanych przez Trustly jak wypłacić polskich graczy, a liczba stołów z polskojęzyczną obsługą stale rośnie.

Live Casino a integracja z bonusami

Choć większość bonusów dotyczy slotów, w 2026 roku coraz więcej polskich kasyn, w tym Bizzo casino kasyno, oferuje osobne promocje dla ruletki i blackjacka live, zwiększając atrakcyjność stołów.

Implementacja dyrektyw AML w iGaming

Polska implementuje kolejne dyrektywy AML UE, co zwiększa nacisk na identyfikację klienta (KYC), monitoring transakcji i zgłaszanie podejrzanych kasyno Mostbet PL opinie operacji; operatorzy hazardowi są kwalifikowani jako instytucje zobowiązane, podobnie jak banki.

Polscy użytkownicy najczęściej zasilają konta kwotami do 300 zł na raz, dlatego metody płatności obsługiwane przez GGBet casino obejmują szybkie przelewy, karty oraz portfele elektroniczne zoptymalizowane właśnie pod takie limity.

Nowe kasyna a współczynnik odrzuceń

Świeże projekty z prostym UX często osiągają Mastercard forum bounce rate na poziomie 30–40%; gdy strona startowa jest przeciążona pop-upami i banerami, współczynnik ten rośnie do 50–60%, co wyraźnie widać w narzędziach analitycznych.

Cashback za gry karciane

Cashback 5–15% od strat w grach karcianych zwiększa aktywność graczy o ok. 15–20%, dlatego kasyno PayPal regularnie uwzględnia blackjacka i bakarata w swoich tygodniowych akcjach zwrotu.

Popularność slotów w Polsce

Według danych H2GC aż 68% polskich graczy online wybiera sloty jako główny rodzaj rozgrywki, a platformy takie jak Bison casino notują wzrost aktywności w grach wideo o ponad 20% rok do roku.

Rozwój polskiego rynku live 2023–2026

Między 2023 a 2026 rokiem segment live w Polsce urósł o około 35% pod względem GGR, a kasyna takie jak Paysafecard casino przeznaczają coraz większą część budżetu na rozwój stołów na żywo.

Średnia kwota pojedynczego depozytu BTC

Statystyki operatorów wskazują, że pojedyncze depozyty BTC od polskich graczy mieszczą Bitcoin prowizja się zazwyczaj w równowartości 30–300 USD; wpłaty wyższe niż 1 000 USD są stosunkowo rzadkie i występują głównie w segmencie VIP.

Live casino a odpowiedzialna gra

Około 23% polskich graczy live korzysta z limitów czasu i stawek, dlatego w panelu Verde casino przy stołach na żywo dostępne są przypomnienia o czasie sesji oraz łatwe w użyciu limity dzienne.

Według branżowych szacunków nawet 60% sesji kasynowych w Polsce kończy się po mniej niż 20 minutach, co potwierdza trend krótkiej, mobilnej rozrywki, na który odpowiada Mastercard casino poprzez szybkie logowanie i natychmiastowe ładowanie slotów.

Najpopularniejsze typy bonusów

Wśród polskich graczy kasynowych największą popularnością cieszą się darmowe spiny bez kasyno z Muchbetter depozytu, bonusy 100% do pierwszej wpłaty oraz tygodniowy cashback; mniej wykorzystywane są kody lojalnościowe dla wybranych gier stołowych.

Stoły wysokich stawek w grach karcianych

Stoły z minimalnym zakładem 250–500 zł, przeznaczone dla high-rollerów, generują ponad 30% obrotu w karciankach, mimo że gra tam tylko kilka procent użytkowników kasyno Neteller.

Szybka rejestracja stała się standardem, dlatego użytkownicy wybierają serwisy umożliwiające natychmiastowe rozpoczęcie gry, jak robi to Blik casino, stosujące uproszczone procedury weryfikacyjne.

Wypłaty powyżej 10 000 zł

Wypłaty przekraczające 10 000 zł podlegają w Polsce dodatkowej analizie AML, dlatego w Visa mogą zostać podzielone na transze lub zweryfikowane dodatkowymi dokumentami potwierdzającymi źródło środków.

Raporty MF jako główne źródło danych

Oficjalne raporty MF i KAS, dostępne na gov.pl, stanowią podstawowe źródło danych o dochodach z podatku od gier; analitycy rynku i operatorzy iGaming śledzą te publikacje, aby oceniać trend wzrostu lub stagnacji sektora.

Liczba giełd obsługujących polskich użytkowników

Polscy użytkownicy mają dostęp do kilkudziesięciu globalnych giełd i kantorów krypto, ale KNF publikował ostrzeżenia Apple-Pay szybkie wypłaty przed wybranymi platformami, podkreślając ryzyko braku nadzoru i brak gwarancji zwrotu środków.

Popularność stołów z krupierkami

Badania preferencji wskazują, że 58% polskich graczy woli stoły prowadzone przez krupierki, co odzwierciedla dobór obsady w studiach dostępnych poprzez Skrill casino.

Płatności powtarzalne i subskrypcje

Choć polski iGaming nie stosuje typowych subskrypcji, to około 30% graczy dokonuje regularnych, comiesięcznych depozytów, które w Muchbetter casino realizowane są najczęściej BLIK lub kartą debetową.

Średnia liczba kamer przy stołach

Nowoczesne stoły live korzystają z 3–6 kamer, co pozwala na zmianę ujęć i zbliżenia; tę funkcję posiada większość stołów w NVcasino kasyno, poprawiając wrażenie realizmu.

Rola audytów niezależnych laboratoriów

Serwisy iGaming, które chcą budować zaufanie w YMYL, często publikują odnośniki do certyfikatów iTech Labs, GLI czy eCOGRA; brak takich dowodów na stronie podobnej do Visa kod utrudnia uznanie jej za godną zaufania.

Średni wiek graczy w nowych kasynach

Struktura demograficzna pokazuje, że w nowych kasynach udział graczy w wieku 18–29 lat jest o ok. 10 punktów Vox casino darmowe spiny procentowych wyższy niż w starych brandach, co wynika z agresywniejszych kampanii social media.

Popularność slotów owocowych

„Owocówki” nadal odpowiadają za 9–13% rynku i stanowią jedną z najstarszych kategorii automatów, które w wersjach HD można znaleźć również w Betonred.

Popularność Casino Hold'em 2026

Casino Hold'em to najpopularniejsza odmiana pokera kasynowego w Polsce, odpowiadająca za 60% ruchu w tej kategorii, a w kasyno Beep Beep casino oferuje ona jackpotowe side bety z wygranymi do kilkuset tysięcy zł.

Średnia liczba dostawców gier

Popularne kasyna online kierowane na Polskę współpracują jednocześnie z 30–60 studiów gier, co pozwala połączyć Vulcan Vegas kody promocyjne sloty Pragmatic Play, Play’n GO, NetEnt, Evolution Live oraz niszowe tytuły mniejszych dostawców.

Wskaźniki bezpieczeństwa technicznego

Audyt techniczny czołowych polskich stron kasynowych pokazuje, że ponad 80% korzysta z WAF, rate limiting i ochrony przed botami; rozwiązania te są wskazane również dla brandów jak Skrill opinie, aby chronić loginy i transakcje użytkowników.

Wzrost popularności płatności BLIK w Polsce sprawił, że coraz więcej kasyn online integruje tę metodę, a wśród nich także Apple-Pay casino, umożliwiające szybkie zasilenie konta jednorazowym kodem z aplikacji bankowej.

Maksymalne wygrane w polskich kasynach

Poszczególne rekordy wygranych w slotach i jackpotach progresywnych sięgały w ostatnich latach kilkuset tysięcy Google-Pay jak wypłacić złotych; kasyna zazwyczaj eksponują takie historie w sekcjach newsów, budując wizerunek „miejsca wielkich wygranych”.

Live Casino a lokalne święta

W okresach świątecznych, jak Boże Narodzenie czy majówka, ruch na stołach live dla Polaków rośnie nawet o 20–25%, co widoczne jest również w statystykach Bet casino kasyno.

Najczęściej wybierane kategorie gier

Statystyczny polski gracz korzysta z 3–4 głównych kategorii gier miesięcznie, a w Vox casino kasyno najczęściej jest to kombinacja sloty + ruletka + blackjack + jedna gra crash.

Sloty z funkcją klastrów

Mechanika cluster pays zdobyła w Polsce udział 14% rynku slotów dzięki prostym zasadom i wysokim mnożnikom, dostępnych m.in. w katalogu Energycasino.

EEAT – transparentność operatora

Strony budujące EEAT w YMYL – także kasynowe – podają dane właściciela, jurysdykcję, licencje, linkują do regulatora oraz raportów H2GC lub EGBA; taki standard transparentności powinna spełniać również witryna typu Ice casino kod promocyjny, jeśli celuje w długoterminowe SEO.

Monopol Total Casino w 2026 roku

W 2026 roku w Polsce wciąż funkcjonuje tylko jedno w pełni licencjonowane kasyno online – Google-Pay wypłata Total Casino należące do Totalizatora Sportowego, co potwierdzają analizy ICLG i branżowe wypowiedzi ekspertów. [oai_citation:0‡Yogonet](https://www.yogonet.com/international/news/2026/04/29/103179-polish-igaming-sector-faces-mounting-pressure-as-experts-call-for-reform-of-state-monopoly?utm_source=chatgpt.com)

Turnieje slotowe przyciągają rywalizacją, dlatego platformy takie jak Ice casino tworzą regularne wydarzenia rankingowe, umożliwiając zdobywanie nagród pieniężnych oraz bonusowych spinów.

Rosnąca popularność gier na żywo wynika z chęci przeżycia kasynowej atmosfery online, dlatego wielu graczy wybiera stoły dostępne w Mostbet PL, gdzie croupierzy prowadzą transmisje w wysokiej jakości.

Najczęstsza wygrana na spin

Średnia pojedyncza wygrana polskiego gracza wynosi ok. 2,8-krotność stawki, a sloty w Visa oferują mnożniki sięgające nawet x10 000.

Popularność opcji ustawienia widoku

Możliwość przełączenia widoku z pełnego stołu na zbliżenie kart lub koła wykorzystuje około 50% graczy live, a wszystkie nowoczesne stoły w Vulcan Vegas kasyno posiadają tę funkcję.

Ochrona przed match-fixingiem

Segment zakładów sportowych online jest szczególnie narażony na match-fixing; bukmacherzy współpracują z organizacjami Vox casino polska międzynarodowymi i ligami sportowymi, a dane o podejrzanych zakładach są przekazywane służbom i regulatorom.

Średnia liczba gier na polskich serwisach

Największe polskojęzyczne kasyna offshore prezentują dziś od 1 500 do 4 000 gier od 30–60 dostawców; podobny kierunek (szeroki katalog slotów, live, crash) jest naturalną drogą rozwoju dla multi-brandów takich jak Bizzo casino bonus za rejestrację.

Średni czas reakcji supportu live

Kontakt z obsługą w trakcie gry live jest kluczowy; w 2026 roku średni czas odpowiedzi na czacie w Paysafecard casino wynosi poniżej 60 sekund nawet w szczytowych godzinach.

Średnia liczba błędnych sieci depozytu

Dane kasyn wskazują, że nawet 1–3% depozytów krypto jest wysyłanych w Bet casino code niewłaściwej sieci lub na niepoprawny typ adresu; w takich sytuacjach operator często nie ma technicznej możliwości odzyskania środków.

Średnia prędkość internetu stacjonarnego w Polsce przekracza 100 Mb/s, co umożliwia stabilną grę w kasynach online, a serwisy takie jak Muchbetter casino wykorzystują sieci CDN, aby utrzymać płynność również przy słabszych łączach mobilnych.

Nowe crash a centralny limit prędkości gry

W niektórych jurysdykcjach regulator wymaga minimalnego czasu rundy; deweloperzy nowych crash Ice casino free spin gier wprowadzają więc sztuczne „cooldowny” 1–2 sekundy między lotami, aby spełnić standardy odpowiedzialnej gry.

Popularność funkcji rebet w ruletce

Około 60% graczy ruletki live korzysta z funkcji rebet, by szybko powtórzyć ten sam układ numerów; to przyspiesza rozgrywkę w stołach dostępnych w Bizzo casino kasyno.

Trend: raportowanie problemów technicznych do regulatora

W niektórych Energycasino polska jurysdykcjach operatorzy muszą zgłaszać poważne awarie systemów gamingowych urzędowi; choć w Polsce taki obowiązek nie jest jeszcze standardem, dyskusje o transparentnym raportowaniu incydentów technicznych nabierają na znaczeniu.

Popularność polskojęzycznych interfejsów

Około 85% polskich graczy deklaruje, że preferuje kasyna z pełnym interfejsem po polsku, dlatego Pelican casino kasyno oferuje menu, zasady i opisy gier w rodzimym języku.

Regularne aktualizacje gier są kluczowe dla rynku iGaming, co potwierdza przykład serwisów takich jak Trustly casino, oferujących stały dopływ nowych tytułów slotowych oraz udoskonalenia istniejących funkcji.

Zmienność kursu a wartość depozytu

Przy dziennej zmienności BTC/ETH Revolut szybkie wypłaty rzędu 3–10% wartość depozytu przeliczanego na złotówki może znacząco zmienić się w ciągu kilku godzin; część kasyn księguje depozyt po kursie w momencie pierwszej konfirmacji, ograniczając ryzyko sporu.

Popularność Side Betów w bakaracie

W bakaracie live nawet 30% zakładów to side bety typu Player Pair lub Banker Pair, które w NVcasino kasyno oferują znacznie wyższe kursy niż zakłady podstawowe.

Rozbudowane biblioteki gier pozwalają użytkownikom testować różne strategie, dlatego rośnie zainteresowanie serwisami pokroju Mostbet PL, które oferują automaty, ruletkę, blackjacka oraz gry specjalne.

corsisti 24/03/2000 0

Italia: patria del rovescio

16 Marzo 2000

Perché nel 1992 è scoppiato quel che è scoppiato? Perché proprio in quell’anno, e non nel 1991 o nel 1990, oppure nel 1995? Gli studenti che hanno per avventura letto Polibio al liceo, ricorderanno che lo storico distingue nella ricostruzione dei fatti storici tre momenti: una profasis, che è l’occasione; una etia, che è la causa; una arché che è la causa più profonda. Per l’inchiesta Mani pulite il 17 febbraio 1992 scatta la profasis, cioè l’occasione – qualche maligno ha detto che se anziché quell’arresto fosse stato arrestato un altro che si chiamava “Primo” forse l’inchiesta Mani pulite poteva finire anche dopo 15 giorni. Da quell’occasione nasce il fatto che l’arrestato comincia fare una lista di nomi. Dopo qualche giorno, un imprenditore fornisce un’altra lista di nomi e cognomi e si determina una situazione che conosciamo tutti. La etia qual è? Verosimilmente il sistema politico era arrivato a una situazione di non ritorno per cui in qualche misura bisognava frenare quel tipo di sistema di finanziamento irrazionale – mi pare che nessuno dei politici presenti abbia mai smentito Craxi in quel famoso discorso che tenne in Parlamento: “Chi di voi è senza peccato, si alzi e dica di non aver mai ricevuto finanziamenti” Esiste una arché di tutto questo, ossia una causa di fondo?

Per comprendere questa causa di fondo bisogna fare un passo indietro e capire quello che è successo sul piano delle forme del processo in quegli anni. Il codice di procedura penale era del 1930, era stato applicato così come era stato pensato da Vincenzo Manzini, uno dei più grandi professori di procedura penale. Questo codice resistette fino al 1950 e dopo l’entrata in vigore della carta costituzionale si sentì il bisogno di adeguare alcuni punti fondamentali, specialmente in materia di custodia cautelare (come si dice adesso) o carcerazione preventiva. La prima vera grande riforma arrivò però solo nel 1955, la seconda invece nel 1969 quando si cominciò a pensare di dover cancellare il codice Rocco, troppo pregiudicato dall’ideologia del tempo in cui era nato. Fu allora fatto il primo tentativo di riforma del codice nella sua globalità: era il 97 e nello stesso momento in cui il legislatore varava un codice a struttura tendenzialmente accusatoria, scoppiava la grande stagione degli anni di piombo. Fu quasi inevitabile che si dovessero chiudere i cordoni di tipo liberale e proprio quell’anno furono varate una serie di disposizioni che erano state scritte nel segno della repressione e dell’emergenza. L’aspetto peggiore di quegli anni fu di aver introdotto dei principi che nati appunto all’insegna dell’emergenza finirono per diventare generalizzati nella cultura giudiziaria. E il grande principio che venne introdotto proprio in quel periodo è stato quello della collaborazione: distruggiamo queste strutture attraverso il sistema del pentitismo.

Sembra a un certo punto che la situazione si stia calmando dal punto di vista dell’attività eversiva, quando si profila all’orizzonte un’altra realtà, ancora più preoccupante: al terrorismo si sostituisce la criminalità organizzata, la mafia. Altra emergenza, altro momento in cui si generalizzano soluzioni di emergenza. Il problema di fondo è sempre lo stesso: troviamo il modo di portare alla collaborazione gli imputati. Certamente prima la legislazione sulla criminalità eversiva, poi su quella organizzata, hanno introdotto questo germe che poi ha creato quella pianta che conosciamo. Il germe era il seguente: affermiamo sì il diritto per l’imputato di non collaborare, ma se esercita questo diritto due sono le conseguenze: la prima è che lo si considera pericoloso dal punto di vista dell’inquinamento delle prove e l’altra che non lo si ritiene meritevole di avere le attenuanti. E’ giusto che sia così?

Ricordo che nel 1980 nel commentare una monografia particolarmente importante dal punto di vista scientifico dissi all’editore che si trattava di uno studio interessante ma non rispondeva alla realtà. Un editore mi suggerì allora di pubblicarne una che fosse di contrappeso: questa monografia aveva come titolo “Nemo tenetur se detegere” e io scrissi “persistendo il reo nella negativa”. Cosa succedeva nelle costituzioni regie del 1723-1729-1770 quando il reo persisteva nel negare? Veniva sottoposto a tortura. Poi libri come “Dei delitti e delle pene” indussero Maria Teresa ad abolire la tortura dalla Constitutio criminalis: al suo posto troviamo quello che uno studioso dei 1500 diceva “carcere dicitur specie tortura” Si poteva fare qualcosa di diverso? Non lo so. Cosa è avvenuto però in concreto in questi anni?

Il 1992 viene dopo il 1989, ma cosa è avvenuto nel 1989? Una delle più grandi illusioni della storia giudiziaria italiana. Nel 1989 un manipolo di studiosi della procedura penale aveva pensato di verificare se l’erba del vicino non fosse più verde. E ritenendo che i sistemi accusatori d’oltreoceano fossero i migliori, pensò bene di introdurli anche da noi.

Ma qual è stata la conseguenza del codice del 1989? Questo manipolo di studiosi divise il processo in due parti: le indagini del pubblico ministero che non hanno alcun valore; poi la parte del dibattimento dove si formerà la prova. Due parti distinte: il pm, da un lato, che fa le sue indagini, ma che servono solo a lui; poi la centralità del dibattimento, la dibattimentalità dell’accertamento del reato. Qualcuno disse: finalmente abbiamo trovato la panacea dei nostri mali!

Il 24 ottobre del 1989 venne introdotto il nuovo codice, il 25 ottobre ero in Procura a Milano e incontrai un magistrato estremamente compassato e equilibrato che mi chiese: “Ma scusi, secondo lei io devo fare tutte queste indagini per niente?” Allora pensai che non sarebbe stato così semplice fare in modo che i pubblici ministeri si impegnassero in questa attività di indagine preliminare senza alcuno sbocco nel dibattimento. Il ministro che capì questa situazione e che superò quella dicotomia funzionale nettissima fra atti dell’indagine preliminare e atti dibattimentali fu un ministro socialista. E così venne il decreto Martelli del luglio 1992. Si disse allora: perché gli atti del pm non devono servire per la fase dibattimentale? Ma facciamo un passettino indietro. Il manipolo di studiosi della procedura penale che avevano collaborato per mettere a punto questo marchingegno avevano avvertito: badate che proprio perché gli atti delle indagini preliminari non serviranno se non al pm noi possiamo anche permettere che siano meno garantisti del garantismo inquisitorio del codice Rocco. Ed è avvenuto esattamente questo: la parte del dibattito preliminare era certamente meno garantista. E questo sotto la falsa pretesa che quegli atti non servissero a nulla, né servissero al dopo indagini preliminari. Nel ‘92 è stato chiaro che si trattava di una illusione. Quando Martelli disse che quegli atti al limite potevano servire per le contestazioni dibattimentali, fu il primo passo per farli poi utilizzare direttamente come risultato di prova per la ricostruzione dei fatti.

In questo clima di tipo normativo si inserisce Mani pulite, attraverso un manipolo di magistrati che hanno utilizzato le norme che c’erano. Dove semmai c’è stata una forzatura? Lo dobbiamo dire perché è stato poi confermato anche a livello normativo. Il codice dell’89 aveva classificato esattamente le cosiddette esigenze cautelari, cioè le ragioni per cui era possibile emettere un provvedimento di custodia cautelare. C’erano quattro indicazioni molto chiare: 1) il pericolo di inquinamento probatorio; 2) il pericolo di fuga o la fuga; 3) il pericolo di reiterazione del reato della stessa specie; 4) il pericolo di commissione di reati particolarmente gravi contro l’ordine pubblico. Questi fini della custodia cautelare erano niente altro che attuativi della previsione astratta di quella riserva di legge che figura nell’art. 13 della Costituzione. Cosa mancava in questa identificazione? Mancava quello che era uno dei fini primari, vale a dire adottare il provvedimento di custodia cautelare per sollecitare la confessione o la chiamata in correo. Voi non troverete mai nessun provvedimento di custodia cautelare motivato per sollecitare la confessione o la chiamata in correo. Facciamo però la controprova e guardiamo tutti i provvedimenti di rigetto della richiesta di revoca della custodia cautelare. Lì troviamo la cartina di tornasole perché molto spesso il rigetto viene motivato con il fatto che “finora l’indagato si è rifiutato di riconoscere i fatti che gli erano stati contestati”.

La controprova di tutto ciò è data dalla legge del 1995 quando il legislatore sente il bisogno di scrivere alla lettera A dell’articolo 274 del codice di procedura penale un dettaglio che sembrerebbe, almeno a livello teorico, inutile: “non è sintomatico di un pericolo di inquinamento di prove la condotta di chi non riconosce gli addebiti che gli sono mossi dal pm oppure si rifiuta di rispondere”. Ma che senso ha scrivere una norma che è già l’implicazione del diritto al silenzio che è la proiezione del diritto alla difesa?

Se il legislatore sente il bisogno di scriverlo significa che in concreto non era assolutamente attuato. E cambierà qualcosa col “giusto processo”? Il vero problema anche per il “giusto processo” e le norme che sono state introdotte con l’articolo 111 nei primi quattro o cinque commi è ancora un problema di carattere culturale, perché sono tutte norme che già esistevano. Deve cambiare il clima, perché le leggi contano fino a un certo punto, conta soprattutto il modo con cui vengono applicate. Se non cambia il clima culturale potremmo modificare tutte le norme, ma non cambierebbe nulla. E cambiare il clima culturale significa innanzitutto recuperare il proprio ruolo nel rispetto rigoroso del dato normativo e della funzione che si svolge.

*Ordinario di Procedura penale,
Università Cattolica di Milano
Category: